Bộ binh là binh chủng đông đảo nhất và giữ vai trò nòng cốt trong quân đội triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX, song dưới thời Minh Mạng, binh chủng này mới chỉ được khảo sát lẻ tẻ trong các công trình về quân đội nói chung. Trên cơ sở khai thác trực tiếp Đại Nam thực lục và Minh Mệnh chính yếu, đối chiếu với Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tài liệu Châu bản đã công bố và các nghiên cứu trong, ngoài nước, bài viết vận dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic, thống kê - định lượng, so sánh - đối chiếu và phê phán sử liệu để phục dựng diện mạo bộ binh triều Nguyễn giai đoạn 1820-1840 trên ba phương diện: tiền đề thể chế của việc xây dựng lực lượng; cơ cấu tổ chức, biên chế và quân số; chế độ tuyển binh, luân phiên và đãi ngộ. Kết quả cho thấy qua các mốc 1826, 1829 và 1831-1832, bộ binh được đưa vào một hệ thống biên chế thống nhất doanh - vệ - đội - thập - ngũ và một cơ chế chỉ huy tập quyền; quân số trên ngạch cuối triều vào khoảng 12 vạn người, tương đương bốn phần năm tổng quân số theo cách phân loại của Hội điển, nhưng quân số hiện dịch thấp hơn đáng kể do phép phân ban; các khâu tuyển mộ, luân phiên, lương bổng, quân trang, tuất tế tử sĩ và thải lính thương tật đều được ghi thành định lệ. Khoảng cách giữa định ngạch và thực tế thi hành là giới hạn cơ bản của mô hình này.